Xavfsizlik

Tabiiy ofatlar xavfsizlik yo'riqnomasi 🛡️

Tayyorgarlik — tashvishning eng kuchli qarshi vositasi. Ofat turini tanlang: oldin, vaqtida va keyin nima qilish kerakligini bilib oling.

🌊Toshqin va suv bosishi

Kuchli yomg'ir, qor erishi yoki daryo toshishi natijasida suvning ko'chalar va uylarni bosishi — u tez keladi va kuchli oqim hatto katta odamni ham yiqitishi mumkin.

Oldin — tayyorgarlik

Oilangiz bilan uyingizdan eng yaqin baland va xavfsiz joyni (maktab, tepalik, ko'p qavatli bino) oldindan kelishib oling.
Hujjatlar, dorilar, fonar, suv va bir kunlik ovqatdan iborat kichik shoshilinch sumka tayyorlab qo'ying.
Ob-havo xabarlari va Favqulodda vaziyatlar vazirligi ogohlantirishlarini kuzatib boring.
Uyingizdagi elektr o'chirgichlari va gaz jo'mragi qayerdaligini kattalar bilan birga o'rganib oling.
Ariq, soy va daryo bo'yida o'ynash kuchli yomg'irdan keyin xavfli ekanini eslab qoling.

Vaqtida — harakat

Darhol baland joyga ko'tariling — ikkinchi qavat, tom yoki tepalik. Suvning qaytishini kutmang.
Oqayotgan suvdan hech qachon piyoda yoki velosipedda o'tmang: tizzagacha bo'lgan oqim ham yiqitishi mumkin.
Elektr simlari va suv bosgan rozetkalardan uzoq turing — suv tokni o'tkazadi.
Toshqin suvini ichmang va unda qo'l yuvmang — u ifloslangan bo'ladi.
Kattalar va o'qituvchilarning ko'rsatmalariga amal qiling, guruhdan ajralmang.
Yordam kerak bo'lsa 112 raqamiga qo'ng'iroq qiling va joylashuvingizni aniq ayting.

Keyin — tiklanish

Rasmiy xavfsizlik xabari kelmaguncha uyga qaytmang — suv qaytgandan keyin ham devorlar va yo'llar zaif bo'lishi mumkin.
Uyga kirishdan oldin kattalar elektr va gazni tekshirishini kuting.
Faqat qaynatilgan yoki shisha suv iching, suvga tekkan oziq-ovqatni tashlang.
Suvga tekkan qo'llarni sovun bilan yaxshilab yuving.
Ko'rganlaringiz haqida ota-onangiz yoki o'qituvchingiz bilan gaplashing — bu tuyg'ularni yengillashtiradi.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Suv tovushi qo'rqinchli tuyulsa, 5-4-3-2-1 sezgilar mashqi bilan diqqatni hozirgi lahzaga qaytaring — rejasi bor odam vahimaga tushmaydi.

🏚️Zilzila

Yer qobig'idagi siljish natijasida yerning to'satdan silkinishi — O'zbekiston seysmik faol hudud, shuning uchun har bir o'quvchi nima qilishni bilishi kerak.

Oldin — tayyorgarlik

Sinf va uyda eng xavfsiz joylarni belgilab oling: mustahkam stol osti, ichki devor burchagi.
Deraza, oyna, og'ir javon va osilgan chiroqlardan uzoq joylarni eslab qoling.
Maktabdagi evakuatsiya mashg'ulotlarida jiddiy qatnashing — mashq qilingan harakat qo'rquvni yengadi.
Uyda og'ir javonlar devorga mahkamlanganini kattalardan so'rang.
Oila bilan zilziladan keyin uchrashadigan ochiq joyni (hovli, maydon) kelishib oling.

Vaqtida — harakat

Yotib oling, boshingizni yoping, ushlab turing: stol ostiga kiring, boshingizni qo'lingiz bilan himoya qiling va stol oyog'ini ushlang.
Silkinish paytida yugurmang va zinalarga chiqmang — ko'pchilik jarohatlar yiqilgan narsalardan bo'ladi.
Liftdan foydalanmang.
Ko'chada bo'lsangiz binolar, elektr simlari va daraxtlardan uzoqlashib, ochiq joyda turing.
Silkinish to'xtaganidan keyin o'qituvchi ko'rsatmasi bilan xotirjam, yugurmasdan binodan chiqing.

Keyin — tiklanish

Takroriy silkinishlar bo'lishi mumkin — binoga darhol qaytmang.
O'zingizni va yoningizdagilarni jarohat bor-yo'qligini tekshiring, kerak bo'lsa 112 ga qo'ng'iroq qiling.
Gaz hidi kelsa, chiroq va gugurt yoqmang — darhol tashqariga chiqing va kattalarga ayting.
Telefonni faqat zarur qo'ng'iroqlar uchun ishlating — tarmoq band bo'lmasin.
Rasmiy manbalar (FVV, maktab) xabarlarini kuting, mish-mishlarga ishonmang.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Yer silkinishi to'xtagach, ikki marta 4-7-8 nafas oling — sekin nafas tanaga xavf o'tganini bildiradi.

🌡️Haddan tashqari issiqlik

Havo harorati bir necha kun 40 darajadan oshganda tana o'zini sovita olmaydi — bu bosh og'rig'i, hushdan ketish va issiqlik urishiga olib kelishi mumkin.

Oldin — tayyorgarlik

Yozda kunning eng issiq vaqti (soat 12 dan 17 gacha) uchun uyda yoki soyada bo'ladigan reja tuzing.
Doim yoningizda suv idishi bo'lsin — chanqamasdan oldin ham oz-ozdan iching.
Ochiq rangli, yengil, keng kiyim va bosh kiyim tayyorlang.
Ob-havo xabarlarini kuzating: issiqlik ogohlantirishi e'lon qilinsa, tashqi mashg'ulotlarni kamaytiring.
Uyda deraza pardalarini kunduzi yopib, kechqurun xonani shamollatishni o'rganing.

Vaqtida — harakat

Har 20-30 daqiqada bir necha qultum suv iching, shirin gazli ichimliklardan saqlaning.
Soyada yoki salqin xonada bo'ling, tashqarida kuchli jismoniy harakatdan saqlaning.
Bosh og'rig'i, bosh aylanishi yoki ko'ngil aynishi sezilsa darhol salqin joyga o'tib, o'qituvchi yoki kattalarga ayting.
Bo'yin, bilak va yuzni salqin suv bilan namlang.
Do'stlaringizga ham e'tibor bering — kimdir rangi oqarib, bo'shashib qolsa, yordam chaqiring.

Keyin — tiklanish

Salqin joyda kamida bir soat dam oling va suvni asta-sekin ichishda davom eting.
Terlash bilan yo'qolgan tuzni qaytarish uchun mevalar, ayron yoki yengil sho'rva iching.
Kuchli holsizlik yoki qusish davom etsa shifokorga murojaat qiling.
Ertangi kun uchun rejani qayta ko'ring: mashg'ulotlarni ertalab yoki kechga ko'chiring.
Uydagi keksalar va kichik bolalarni ham tekshirib turing — ular issiqqa sezgirroq.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Issiqda asabiylashish kuchayadi — Tog' soyi yoki Tinch ko'l sahnasini bir daqiqa tomosha qilib, salqinlikni tasavvur qiling.

⛈️Momaqaldiroq va chaqmoq

Momaqaldiroq bulutlaridan tushadigan chaqmoq juda yuqori kuchlanishli tok — u eng baland va ochiq joylardagi narsalarga uradi, shuning uchun to'g'ri boshpana hayotni saqlaydi.

Oldin — tayyorgarlik

Osmon qorayib, uzoqdan guldurash eshitilsa, tashqi o'yin va yurishlarni darhol to'xtatib, binoga kiring.
Yakka daraxt, elektr ustuni, temir panjara va ochiq maydonlar chaqmoq paytida eng xavfli joylar ekanini eslab qoling.
Kuchli momaqaldiroq oldidan telefon va kompyuterni zaryaddan uzib qo'yishni oila bilan kelishing.
Ob-havo ilovasi yoki radio orqali ogohlantirishlarni kuzatib boring.

Vaqtida — harakat

Chaqmoq chaqqach 30 sekunddan kam vaqtda guldurash eshitilsa, xavf yaqin — mustahkam bino yoki yopiq mashinada bo'ling.
Deraza, metall buyum va suv quvurlaridan uzoq turing, dush qabul qilmang.
Ochiq joyda qolsangiz, past joyga cho'nqayib o'tiring, yerga yotmang va yakka daraxt ostida turmang.
Simli telefondan foydalanmang, mobil telefonni ishlatish mumkin.
Guruh bo'lsangiz, bir-biringizdan bir necha metr uzoqlikda turing.

Keyin — tiklanish

So'nggi guldurashdan keyin kamida 30 daqiqa kutib, keyin tashqariga chiqing.
Uzilgan elektr simlariga yaqinlashmang va darhol kattalarga ayting.
Chaqmoq urgan odamga tegish xavfsiz — 112 ga qo'ng'iroq qiling va kattalar yordamini chaqiring.
Sinib tushgan shoxlar va halqob suvlardan ehtiyot bo'ling.
Qo'rquv qolgan bo'lsa, do'stingiz yoki o'qituvchingiz bilan bo'lib o'tgan voqea haqida gaplashing.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Guldurash yurakni tez urdirsa, yelka bo'shashtirish mashqini bajaring — tarang mushaklar bo'shaganda qo'rquv ham pasayadi.

🌪️Chang bo'roni

Kuchli shamol quruq yerdan chang va tuzni ko'tarib, havoni sarg'ish pardaga aylantiradi — bu nafas olishni qiyinlashtiradi va ko'rishni keskin kamaytiradi.

Oldin — tayyorgarlik

Ob-havo xabarida kuchli shamol yoki chang ogohlantirishi bo'lsa, tashqi mashg'ulotlarni oldindan qoldiring.
Sumkangizda mato niqob yoki ro'molcha va ko'zoynak olib yuring.
Astma yoki allergiyangiz bo'lsa, ingalyator va dorilaringizni doim yoningizda saqlang.
Uyda derazalar zich yopilishini va shamollatgichlar tozaligini kattalar bilan tekshiring.
Hovlidagi yengil buyumlar va tuvaklarni shamol uchirib ketmasligi uchun mahkamlang.

Vaqtida — harakat

Darhol binoga kiring, deraza va eshiklarni yoping.
Tashqarida qolsangiz, og'iz va burningizni nam ro'molcha yoki niqob bilan yoping, ko'zingizni qising.
Shamolga orqa o'girib, devor yoki mashina panasida turing, yo'lni kesib o'tmang — haydovchilar sizni ko'rmaydi.
Ko'p suv iching — chang tomoqni quritadi.
Nafas qisilsa, tinch o'tirib, sekin nafas oling va kattalarga xabar bering.

Keyin — tiklanish

Shamol tinganidan keyin ham bir necha soat kuting — havodagi mayda chang sekin cho'kadi.
Yuz, qo'l va ko'zlarni toza suv bilan yuving, kiyimlarni almashtiring.
Xonalarni nam latta bilan artib tozalang, supurmang — chang yana ko'tariladi.
Yo'tal yoki ko'z achishishi davom etsa shifokorga ko'rining.
Chang bo'ronlari ko'payishi sababini (qurigan yerlar, daraxtlarning kamayishi) o'rganing — bu kichik harakat uchun sabab.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Sarg'ish osmon xavotir uyg'otsa, Orol tiklanishi sahnasini eslang — ko'chat ekish kabi kichik harakatlar changni kamaytiradi.

🔥Yong'in

Yoz jaziramasida quruq o't, o'rmon va uylar tez alangalanadi — olovdan ko'ra tutun ko'proq xavfli, chunki u bir necha nafasda hushdan ketkazadi.

Oldin — tayyorgarlik

Uyda va maktabda barcha chiqish yo'llarini va o't o'chirgich qayerdaligini bilib oling.
Gugurt, zajigalka va gaz plitasi bilan kattalarsiz o'ynamang, quruq o'tga olov yoqmang.
Oila bilan yong'in paytida uchrashadigan xavfsiz joyni kelishib oling.
Uyda tutun datchigi bo'lsa, u ishlashini vaqti-vaqti bilan tekshirishni so'rang.
Elektr rozetkasiga bir vaqtning o'zida ko'p qurilma ulamang.

Vaqtida — harakat

Olovni ko'rgan zahoti baland ovozda kattalarga ayting va 101 yoki 112 ga qo'ng'iroq qiling.
Tutun bo'lsa, yerga yaqin egilib yoki emaklab harakatlaning — toza havo pastda bo'ladi.
Eshikni ochishdan oldin uning dastasi issiq emasligini tekshiring, issiq bo'lsa boshqa yo'l tanlang.
Kiyimingiz alangalansa, to'xtang, yerga yoting va dumalang — yugurmang.
Liftdan foydalanmang, zinadan tushing va binodan chiqqach ichkariga qaytmang.

Keyin — tiklanish

O't o'chiruvchilar ruxsat bermaguncha binoga kirmang.
Tutun yutgan bo'lsangiz, yo'tal bo'lmasa ham shifokorga ko'rining.
Kuygan joyni salqin suv ostida 10 daqiqa ushlab turing, muz yoki moy surtmang.
Yong'in sabablarini kattalar bilan muhokama qiling, shunda keyingi safar oldini olish osonroq bo'ladi.
Yong'inda uy yoki narsalar yo'qolgan bo'lsa, yolg'iz qolmang — yaqinlar va o'qituvchilar bilan gaplashing.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Yong'in xotirasi bezovta qilsa, Gulxan sahnasi olovning tinch va nazorat ostidagi ko'rinishini eslatadi — chuqur nafas olib, nazoratni asta qaytaring.

🏜️Qurg'oqchilik

Uzoq vaqt yomg'ir yog'masligi va daryolarning sayozlashishi natijasida suv, hosil va yaylov kamayadi — bu O'zbekiston uchun eng sekin, lekin eng jiddiy iqlim xavflaridan biri.

Oldin — tayyorgarlik

Uyda suvni tejash odatlarini o'rganing: tish yuvganda jo'mrakni yoping, dushni qisqartiring.
Hovli va maktab bog'idagi ko'chatlarni ertalab yoki kechqurun sug'orishni taklif qiling — kunduzi suv bug'lanib ketadi.
Mahalliy daraxtlar va suvni kam talab qiladigan o'simliklar haqida bilib oling.
Yomg'ir suvini yig'ish uchun oddiy idish o'rnatishni oila bilan muhokama qiling.
Suv tanqisligi paytida qaysi manbalardan ichimlik suvi olish mumkinligini kattalardan so'rang.

Vaqtida — harakat

Suvni faqat zarur ehtiyojlar uchun ishlating, mashina yuvish va hovlini suv bilan yuvishni to'xtating.
Ochiq joyda olov yoqmang — quruq o'tlar bir uchqundan alangalanadi.
Ichimlik suvining tozaligiga e'tibor bering: shubhali suvni qaynating.
Issiq kunlarda ko'proq suv iching va soyada bo'ling — qurg'oqchilik ko'pincha jazirama bilan keladi.
Sinfda suv tejash bo'yicha eslatma plakat tayyorlang.

Keyin — tiklanish

Yomg'ir qaytganda ham tejash odatlarini davom ettiring — keyingi qurg'oqchilik uchun bu zaxira.
Qurigan daraxtlar o'rniga yangi ko'chatlar ekishda qatnashing.
Qishloq xo'jaligida tomchilatib sug'orish kabi yechimlar haqida o'rganing.
Suv manbalarini iflos qilmaslik uchun ariq va daryo bo'ylarini toza saqlang.
Oilangiz va mahallangizga qurg'oqchilikdan olingan saboqlarni gapirib bering.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Suv kamligi haqida o'ylash og'ir bo'lsa, Kichik harakat kuchi mashqini bajaring — har bir tejalgan litr aniq natija.

⛰️Ko'chki (sel va tog' ko'chkisi)

Tog'li hududlarda kuchli yomg'ir yoki qor erishi paytida tuproq, tosh va suv aralashmasi (sel) yoki tog' yonbag'ri (ko'chki) pastga siljiydi — u yo'l, ko'prik va uylarni bir necha daqiqada ko'mib yuboradi.

Oldin — tayyorgarlik

Tog' va soy bo'yidagi qishloqlarda sel keladigan o'zanlarni (soyliklar, quruq daryo o'zanlari) kattalardan so'rab bilib oling.
Bahor yog'ingarchiligi va qor erish davrida ob-havo ogohlantirishlarini kuzating.
Soy o'zaniga yaqin joyda chodir qurmang va o'ynamang.
Oila bilan tepalikka olib chiqadigan eng qisqa xavfsiz yo'lni kelishib oling.
Tuproqda yoriqlar, egilgan daraxtlar yoki devorda yangi darzlar paydo bo'lsa, kattalarga ayting — bu ko'chki belgisi bo'lishi mumkin.

Vaqtida — harakat

Tog' tomondan g'alati guldurash yoki suv shovqini eshitilsa, darhol o'zandan uzoqlashib, yon tomonga — tepalikka chiqing.
Sel oqimidan pastga qarab qochmang — u sizdan tez harakat qiladi, faqat yon va yuqoriga ko'tariling.
Mashinada bo'lsangiz va yo'lni sel bosgan bo'lsa, mashinani tashlab, balandlikka chiqing.
Ko'prik ustida turmang — sel ko'priklarni birinchi bo'lib olib ketadi.
Qutqaruvchilar va kattalar ko'rsatmasiga amal qiling, 112 ga qo'ng'iroq qiling.

Keyin — tiklanish

Sel o'tgan joyga qaytmang — ikkinchi to'lqin kelishi mumkin.
Ko'chki hududidagi elektr simlari, gaz quvurlari va shikastlangan binolardan uzoq turing.
Faqat toza yoki qaynatilgan suv iching, loyqa suv kasallik tarqatadi.
Yo'qolgan yoki jarohatlangan odamlar haqida darhol qutqaruvchilarga xabar bering.
Tog' yonbag'irlarida daraxt ekish sel xavfini kamaytiradi — mahalliy ko'kalamzorlashtirishga qo'shiling.

🌬️

Xotirjamlik maslahati. Tog' shovqini qo'rqinchli xotira qoldirsa, Tumanli vodiy sahnasi bilan tog'ning tinch yuzini ham eslang — chuqur nafas olib, yelkalarni tushiring.

Nima uchun bu ClimaEase'da?

Iqlim tashvishi ko'pincha "nima qilishni bilmaslik"dan kelib chiqadi. Aniq reja bolaga nazorat hissini qaytaradi. Shu sababli yo'riqnomalar sahnalar va nafas mashqlari bilan bir joyda — bilim + xotirjamlik.